Kontekst lasów społecznych
Zacznijmy opowieść o lasach od 1991 roku. Wówczas uchwalono dość nowoczesną jak na tamte czasy ustawę o lasach, która stawiała wyżej funkcję ekologiczną i społeczną nad produkcyjną (pozyskaniem drewna). Jednocześnie w okresie transformacji ustrojowej rząd polski zmagał się z poważnymi problemami finansowymi państwa. Leśnicy (w dużym uproszczeniu) zadeklarowali wtedy: „Nami i lasami się nie przejmujcie. Nie potrzebujemy pieniędzy ze skarbu państwa, by efektywnie działać i opiekować się lasami”.
Zaufanie społeczne do leśników było wówczas na tyle duże, że nikt nie kwestionował tej umowy społecznej.
Tymczasem na początku XXI wieku polskie lasy zaczęły powoli wchodzić w wiek rębności. Oznacza to, że drzewostany posadzone w okresie międzywojennym oraz po II wojnie światowej przez ciężko pracujących leśników osiągnęły wiek, w którym nadawały się do pozyskania drewna. W związku z tym przychody Lasów Państwowych zaczęły rosnąć, a społeczeństwo coraz częściej przekonywało się, że ich ulubione lasy znikają. Wywołało to rosnący opór społeczny.
W czerwcu 2013 rozpoczęto prace nad nowym modelem leśnictwa. Profesor Rykowski z Instytutu Badawczego Leśnictwa postulował odejście od czysto produkcyjnej roli lasów i wypracowanie nowego paradygmatu, który w równym stopniu stawiałby na funkcje przyrodnicze, społeczne (rekreacyjne) oraz klimatyczne (pochłanianie CO₂). Prace te trwały jednak tylko do 2015 roku i zostały wstrzymane przez rząd PiS.
Jednocześnie, pozyskanie drewna od 2005 roku wzrosło aż o 45%, przekraczając w 2023 poziom 40 mln m³. Przychód ze sprzedaży surowca w okresie zaledwie 4 lat wzrósł blisko dwukrotnie: z 7,5 mld zł w 2020 do 13,5 mld zł w 2022 oraz 12,5 mld zł w 2023. Przekładało się to także na pensje leśników. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie w przypadku Służby Leśnej stanowiło w 2023 163,0% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej. Według NIK Lasy Państwowe zatrudniały średnio 3,2 pracownika na 1000 ha lasu, podczas gdy średnia europejska wynosiła 1,5.
Dodatkowo, dane GUS wskazywały na zły stan polskich lasów. W 2022 roku Polska miała jeden z najniższych wskaźników drzewostanów zdrowych, wynoszący zaledwie 14,5%. Roczny procentowy przyrost bieżący zasobów drzewnych (wyrażony jako procent zasobów ogółem) spadł w 2023 roku do 3,05% (podczas gdy w 2003 roku wskaźnik ten wynosił 4,35%). Oznacza to, że mamy coraz mniej zasobne lasy – czyli mówiąc potocznie: „mniej jest lasu w lesie”. Drzew jest mniej lub są one młodsze. Dane Banku Światowego, na które powołał się NIK w raporcie z kwietnia 2025 roku, dowodziły, że lasy zarządzane przez Lasy Państwowe tracą zdolność pochłaniania dwutlenku węgla. Co ciekawe, w przypadku lasów pozostających poza zarządem Lasów Państwowych trend pochłaniania CO₂ stale rósł.
To wszystko budziło zdecydowany opór społeczny, zwłaszcza po wycince w Puszczy Białowieskiej. Strona społeczna odwoływała się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) i innych organów UE. W 2023 roku TSUE jednoznacznie przesądził, że brak możliwości zaskarżenia Planów Urządzenia Lasu (PUL) przed polskimi sądami narusza prawo Unii Europejskiej.
PUL to dokument tworzony na 10 lat dla danego nadleśnictwa – pisany przez leśników dla leśników. Stanowi on podstawę gospodarki leśnej na danym terenie i jest najważniejszym dokumentem w każdym nadleśnictwie. Jak wykazał raport Najwyższej Izby Kontroli z września 2025 roku, w latach 2019–2024 Lasy Państwowe pozyskały bez obowiązujących planów urządzenia lasu aż 19,9 mln m³ drewna wartego blisko 4,6 mld zł, w tym również z obszarów Natura 2000.
Koalicja 15 października obiecała wyłączenie z produkcji drewna 20% polskich lasów oraz powróciła do idei Ogólnopolskiej Narady o Lasach, pod przewodnictwem prof. Rykowskiego.
W połowie 2024 rozpoczęto pilotażowe wdrożenie lasów o wiodącej funkcji społecznej wokół dużych aglomeracji. Ten projekt to nasza szansa na rzeczywiste wdrożenie nowego modelu leśnictwa, w którym funkcja społeczna i ekologiczna stanie się ważniejsza od produkcyjnej. Nie zmarnujmy jej!
Barbara Piela
Stowarzyszenie Lasy są nasze



0 komentarzy